İmtiyazlı pay, Türk Ticaret Kanunu madde 478 uyarınca kâr payı, tasfiye payı, rüçhan ve oy gibi haklarda bir paya tanınan üstün haktır. Aynı itibari değerdeki iki pay eşit sermayeyi temsil eder, ama farklı güce sahip olabilir. İmtiyaz, sermaye oranını değiştirmeden bir ortağa daha fazla oy ya da daha yüksek kâr payı sağlar.

Şirket kontrolünü sermaye çoğunluğuna bağlı olmaktan çıkaran yasal araç imtiyazlı paydır. Bu yazıda imtiyazın türlerini, oy imtiyazındaki 15 oy sınırını ve mahkeme istisnasını, A ve B grubu pay mantığını, imtiyazın nasıl tanınıp korunduğunu ve senet üzerinde nasıl gösterildiğini sırasıyla ele alıyoruz.

İçindekiler

• İmtiyazlı Pay Nedir? (TTK m.478)
• İmtiyaz Türleri: Oy, Kâr, Tasfiye, Rüçhan, Yönetim Temsili
• Oyda İmtiyaz ve 15 Oy Sınırı (TTK m.479)
• Kâr Payında İmtiyaz: A ve B Grubu Paylar
• İmtiyaz Nasıl Tanınır ve Korunur?
• Ne Zaman Kullanılır? Aile Şirketi, Girişim ve Kurumsallaşma
• Halka Açık Şirkette İmtiyaz: SPK Farkı
• Uygulamada Sık Yapılan Hatalar
• İmtiyazın Pay Senedi Üzerinde Gösterilmesi (TTK m.487)
• Hızlı Madde Haritası
• Sık Sorulan Sorular

İmtiyazlı Pay Nedir? (TTK m.478)

Türk Ticaret Kanunu madde 478, imtiyazı kâr payı, tasfiye payı, rüçhan ve oy hakkı gibi konularda bir paya tanınan üstün hak ya da kanunda öngörülmemiş yeni bir pay sahipliği hakkı olarak tanımlar. Tanımın anahtarı tek kelimede saklı: paya. İmtiyaz kişiye değil, paya bağlanır. Pay el değiştirdiğinde imtiyaz da yeni sahibine geçer.

İmtiyaz, pay sahipleri arasındaki eşit işlem ilkesinin (TTK m.357) esas sözleşmeye dayanan meşru bir istisnasıdır. Keyfi bir ayrım değil, sözleşmeyle kurulmuş ve sınırları belli bir farklılaştırmadır. Bu yüzden bir ortağa değil, onun elindeki A grubu paya on oy hakkı tanınır. Ortak payını devrederse, on oy hakkı da devralana geçer. İmtiyaz, sahibinin adını değil, payın grubunu izler.

İmtiyaz iki yoldan doğar. İlk esas sözleşmeyle baştan kurulabilir veya sonradan esas sözleşme değiştirilerek tanınabilir (TTK m.478/1). Bir payın aynı anda birden fazla imtiyaza sahip olması da mümkündür; örneğin hem kâr payında öncelik hem oyda üstünlük taşıyan bir pay grubu oluşturulabilir.

İmtiyazlı pay, sermaye payı küçülse bile kontrolün kurucuda kalmasını sağlayan mekanizmadır. Aile şirketlerinde imtiyaz çoğu zaman ikinci kuşağa devir sürecinde, girişimlerde ise dış yatırımcı alınırken kurucunun yönetim gücünü koruması için gündeme gelir. 36 yıllık uzmanlığımızda gördüğümüz tablo şu: imtiyaz kararı geç verildiğinde, ortaklar arası denge çoktan bozulmuş oluyor.

İmtiyaz Türleri: Oy, Kâr, Tasfiye, Rüçhan, Yönetim Temsili

Türk hukukunda imtiyaz beş başlıkta toplanır: oy hakkı, kâr payı, tasfiye payı, rüçhan hakkı ve yönetimde temsil. Bir pay bunlardan birine ya da birkaçına birden sahip olabilir.

Yönetimde temsilin yeri ötekilerden ayrı. Bu hak TTK m.360’ta düzenlenir ve yalnızca paya değil, belirli bir pay grubuna, niteliği belirlenmiş bir pay sahibi grubuna veya azlığa da tanınabilir. Belirli bir pay grubu ya da azlık, esas sözleşmeye konan bir hükümle yönetim kurulunda sandalye güvencesi alabilir.

Oyda İmtiyaz ve 15 Oy Sınırı (TTK m.479)

Oyda imtiyaz tek bir yöntemle kurulur: eşit itibari değerdeki paylara farklı sayıda oy verilir (TTK m.479/1). Bir liralık iki paydan birine bir oy, diğerine on oy tanınır. Farklı itibari değerlere eşit oy vererek imtiyaz yaratılamaz, kanun bu yolu kapatmıştır.

Kanun bu güce bir tavan koyar. Bir paya en çok on beş oy hakkı tanınabilir (TTK m.479/2). On beş oy, çoğu kapalı şirkette kontrolü elde tutmaya fazlasıyla yeter.

15 Oyu Aşmak: Asliye Ticaret Mahkemesi Kararı

On beş oy sınırı her durumda mutlak değil. Kurumlaşmanın gerektirdiği ya da haklı bir sebebin ispatlandığı hallerde sınır uygulanmaz. Ama bu istisna kendiliğinden işlemez. Şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesi, sunulan kurumsallaşma projesini veya haklı sebebi inceler ve istisna kararını verir.

Karar kalıcı da değil. Projede yapılacak her değişiklik yeniden mahkeme onayına bağlıdır. Kurumsallaşmanın gerçekleşmeyeceği anlaşılırsa ya da haklı sebep ortadan kalkarsa mahkeme istisnayı geri alır. Aile şirketlerinin büyük kısmı bu yola hiç girmez, on beş oy zaten yeterli güç sağlar.

Oyda İmtiyazın Kullanılamadığı Kararlar

Oy imtiyazı bazı kararlarda devre dışı kalır. On oy taşıyan bir pay bile şu üç konuda tek oyla sayılır:

• Esas sözleşme değişikliği
• İbra (yönetim kurulunun aklanması)
• Sorumluluk davası açılması

Bu sınır TTK m.479/3’te yer alır. Eskiden listede “işlem denetçilerinin seçimi” de vardı, o bent 6335 sayılı Kanunla kaldırıldı, bugün geçerli değil.

Sonuç somut: kurucu, oy imtiyazıyla genel kurulu yönlendirebilir, ama esas sözleşmeyi tek başına değiştiremez, kendi yönetimini kayıran bir ibrayı imtiyazla dayatamaz. Oy imtiyazı bir kontrol aracıdır, sınırsız bir veto değil.

Kâr Payında İmtiyaz: A ve B Grubu Paylar

Kâr payında imtiyaz, imtiyazlı paya kâr dağıtımında öncelik ya da daha yüksek oran tanır (TTK m.478). İki biçimde kurulur: imtiyazlı pay ya diğerlerinden önce kâr alır, ya da aynı kârdan daha büyük bir dilim alır. Esas sözleşme hangisini öngörüyorsa o uygulanır.

Bu imtiyazın bir sınırı var. Kâr payı yalnız net dönem kârından ve bunun için ayrılmış yedek akçelerden dağıtılır (TTK m.509). Şirket o yıl kâr etmediyse, imtiyazlı pay da kâr alamaz. İmtiyaz olmayan kârı yaratmaz, var olan kârın paylaşımındaki sırayı ve oranı değiştirir. Esas sözleşmeye birikimli hüküm konursa, dağıtılamayan öncelikli kâr payı sonraki yıllara devreder; böyle bir hüküm yoksa hak o yılla sınırlı kalır.

Sık karıştırılan noktaya gelelim: A ve B grubu. Paylar esas sözleşmede gruplara ayrılır ve imtiyaz belirli bir gruba bağlanır. Uygulamada kontrol ya da kâr önceliği taşıyan grup çoğu zaman A olarak adlandırılır. Ama harfin kendisi bir anlam taşımaz. A grubu olması bir paya tek başına imtiyaz kazandırmaz; hakkı belirleyen, esas sözleşmenin o gruba ne tanıdığıdır. B grubu paylar imtiyazsız olabileceği gibi farklı bir imtiyaz da taşıyabilir.

Bu yüzden esas sözleşmedeki tanım her şeydir. “A grubu imtiyazlıdır” demek yetmez; hangi imtiyazın hangi oranda, hangi koşulla tanındığı madde madde yazılmalıdır. Yoruma açık bırakılan her ifade ileride genel kurulda ihtilaf doğurur.

İmtiyaz Nasıl Tanınır ve Korunur?

İmtiyaz iki anda doğar: şirketin ilk esas sözleşmesiyle ya da sonradan esas sözleşme değiştirilerek (TTK m.478/1). Başka yol yok. İmtiyaz esas sözleşmeye yazılmamışsa hukuken yoktur; sözlü mutabakat ya da yönetim kurulu kararı imtiyaz doğurmaz.

Sonradan imtiyaz tanımak basit bir oylama değil. İmtiyazlı pay oluşturulmasına ilişkin esas sözleşme değişikliği, sermayenin en az yüzde yetmiş beşini oluşturan payların olumlu oyuyla alınır (TTK m.421/3). Bu nisaba ilk toplantıda ulaşılamazsa izleyen toplantılarda da aynı yüzde yetmiş beş aranır, nisap düşmez (m.421/4). Kanun, imtiyazlı pay oluşturulması kararına olumsuz oy veren nama yazılı pay sahibine bir çıkış kapısı da bırakır: karar Ticaret Sicili Gazetesi’nde yayımlandıktan sonra altı ay içinde payını sınırlamaya tabi olmadan devredip şirketten ayrılabilir (m.421/6).

İmtiyaz bir kez tanındıktan sonra korunur. İmtiyaz haklarını ihlal edecek nitelikteki bir esas sözleşme değişikliği ya da sermaye artırımı kararı, imtiyazlı pay sahipleri özel kurulunca onaylanmadıkça uygulanamaz (TTK m.454). Yönetim kurulu, genel kurul kararının ilan edildiği tarihten itibaren en geç bir ay içinde özel kurulu toplantıya çağırır. Yönetim kurulu çağırmazsa, her imtiyazlı pay sahibi bu sürenin bitiminden başlayarak on beş gün içinde, çağrının yapılmasını şirket merkezinin asliye ticaret mahkemesinden isteyebilir. Kurul, imtiyazlı payları temsil eden sermayenin en az yüzde altmışının katılımıyla toplanır.

Burada uygulamada gözden kaçan bir tuzak var. Usulüne uygun çağrıya rağmen özel kurul süresinde toplanamazsa, korumayı sağlayan o karar kendiliğinden onaylanmış sayılır. Yani koruma kuralın varlığıyla değil, çağrının yapılması ve kurulun zamanında toplanmasıyla işler. İmtiyaz sahibi süresinde harekete geçmezse hakkı kâğıt üstünde kalır.

Ne Zaman Kullanılır? Aile Şirketi, Girişim ve Kurumsallaşma

İmtiyaz soyut bir hak değil, belirli sorunları çözmek için kullanılan bir araç. Sahada en sık üç durumda karşımıza çıkıyor.

Birincisi aile şirketlerinde kuşak devri. Kurucu, sermayeyi çocukları arasında eşit paylaştırmak isteyebilir, ama şirketin yönünü tek elde tutmak da ister. Çözüm, kendi payına oy imtiyazı tanımak ya da kontrolü taşıyacak bir pay grubu oluşturmaktır (TTK m.479). Sermaye dağılırken karar gücü dağılmaz, ikinci kuşağa geçiş bu denge üzerine kurulur.

İkincisi dış yatırımcı alan girişimler. Yatırımcı sermaye koyup pay alır, ama kurucu şirketin günlük yönünü bırakmak istemez. Burada iki imtiyaz birlikte çalışır: kurucuya oy imtiyazı, yatırımcıya kâr payında veya tasfiye payında öncelik. Yatırımcı koyduğu paranın önceliğini güvenceye alır, kurucu direksiyonda kalır.

Üçüncüsü kurumsallaşma. Profesyonel bir yönetim kuruluna geçerken, belirli bir pay grubunun ya da azlığın kurulda temsil edilmesi güvenceye alınabilir (TTK m.360). On beş oy sınırının aşılması gerekiyorsa, bunun yolu da kurumsallaşma projesini mahkemeye sunmaktan geçer.

Üçünün ortak noktası şu: imtiyaz, ortaklık yapısı değişirken kurucunun yön verme gücünü koruyan bir denge aracıdır. Yanlış kurulduğunda ise aynı araç, ortaklar arası güveni bozan bir baskı unsuruna döner. Belirleyici olan, imtiyazın esas sözleşmedeki tanımının netliğidir.

Halka Açık Şirkette İmtiyaz: SPK Farkı

Şimdiye kadar anlatılanlar borsada işlem görmeyen kapalı anonim şirketler için geçerli. Payları halka açık ortaklıklarda imtiyaz aynı serbestlikte kullanılamaz, Sermaye Piyasası Kanunu ek kurallar getirir.

İlk fark şeffaflık. İlk halka arzda şirketteki tüm imtiyazların açık ve anlaşılır biçimde, izahname ve Kamuyu Aydınlatma Platformu (KAP) aracılığıyla kamuya duyurulması zorunludur (SerPK m.28/1). Yatırımcı, aldığı payın hangi imtiyazların gölgesinde kaldığını baştan görür.

İkinci fark daha sert. Üst üste beş yıl dönem zararı eden halka açık ortaklıkta, oy hakkına ve yönetim kurulunda temsile ilişkin imtiyazlar Sermaye Piyasası Kurulu kararıyla kalkar (SerPK m.28/2, II-28.1 sayılı Tebliğ). Faaliyetin makul ve zorunlu kıldığı haller ile kamu kurumlarına ait imtiyazlı paylar bunun dışındadır. Kapalı şirkette böyle kendiliğinden bir kaldırma mekanizması yoktur, imtiyaz esas sözleşme değişene kadar yaşar.

Uygulamada Sık Yapılan Hatalar

36 yıllık uzmanlığımızda gördüğümüz hataların çoğu, imtiyazın kurulduğu anda değil, yıllar sonra bir ihtilaf çıktığında fark ediliyor. En sık beşi şunlar:

1. İmtiyazı esas sözleşmeye yazmamak. Ortaklar aralarında anlaşır, kimi zaman yönetim kurulu kararıyla yetinir. Oysa imtiyaz yalnızca esas sözleşmeyle doğar. Kâğıtta yoksa, hakkı da yok.
2. İmtiyazı tanımsız bırakmak. “A grubu imtiyazlıdır” cümlesi tek başına anlamsız. Hangi imtiyaz, hangi oranda, hangi koşulla tanındığı yazılmazsa, ilk genel kurul anlaşmazlığında pay sahipleri karşı karşıya gelir.
3. Oy imtiyazını sınırsız sanmak. On oy taşıyan pay bile esas sözleşme değişikliğinde, ibrada ve sorumluluk davasında tek oydur. Bunu bilmeden kurulan kontrol planı kritik anda çöker.
4. 15 oyu mahkemesiz aşmaya çalışmak. Esas sözleşmeye otuz oy yazmak, istisna kararı olmadan geçersizdir. Sınırı aşmanın tek yolu asliye ticaret mahkemesidir.
5. İmtiyazı senede yansıtmamak. Pay senedi basılırken imtiyaz senedin üzerinde gösterilmezse, hak ispat zorluğuna girer. Doğru kurulan imtiyaz, doğru basılan senetle tamamlanır.

Bu hataların ortak yanı, hepsinin önlenebilir olması. İmtiyaz kurulurken atılan küçük bir adım, yıllar sonra çıkacak davayı baştan bitirir.

İmtiyazın Pay Senedi Üzerinde Gösterilmesi (TTK m.487)

İmtiyaz esas sözleşmede doğar, ama pay senedinde görünür hale gelir. TTK m.487, pay senedinin taşıması gereken zorunlu bilgileri ve sahtekârlığı önleyici güvenlik önlemlerini düzenler. Senet; şirketin unvanını, sermaye tutarını, kuruluş tarihini, tertibini, türünü ve itibari değerini içerir ve yetkililerce imzalanır.

İmtiyazlı payda bir adım daha var. Payın hangi gruba ait olduğu ve taşıdığı imtiyaz senedin üzerinde gösterilir. Böylece hak, esas sözleşmeyi açmaya gerek kalmadan senetten okunur. İmtiyazlı pay adi bir senetmiş gibi basıldığında, sahibi en çok ihtiyaç duyduğu anda hakkını ispat ederken zorlanır.

Burada güvenlik şartı kritik. Ofis yazıcısından çıkan düz bir A4, m.487’nin aradığı sahtekârlığı önleyici önlem ölçütünü karşılamaz. IHMA patentli hologram, giyoş desen ve UV reaktif görünmez filigran gibi katmanlar, bu güvenlik şartını karşılamaya yardımcı olur ve senedi taklide karşı korur. İmtiyazın değeri yükseldikçe, onu taşıyan belgenin güvenliği de o kadar önem kazanır.

İmtiyazın senede doğru yansıması için önce esas sözleşmede net tanımlanması gerekir. Aşağıda, bir esas sözleşmede imtiyaz hükmünün nasıl kurgulanabileceğine dair örnek bir taslak yer alıyor:

Sermaye ve Paylar: Şirketin sermayesi […] TL olup, her biri […] TL itibari değerde […] paya bölünmüştür. Payların […] adedi A grubu, […] adedi B grubudur.

İmtiyazlar:
a) A grubu payların her biri genel kurulda 10 (on) oy hakkına sahiptir. B grubu payların her biri 1 (bir) oy hakkına sahiptir.
b) Kâr dağıtımında, dağıtılabilir kârdan önce A grubu paylara itibari değerleri üzerinden % […] oranında öncelikli kâr payı ödenir; kalan tutar tüm paylara payları oranında dağıtılır.
c) Yönetim kurulu üyelerinin […] adedi, A grubu pay sahiplerinin göstereceği adaylar arasından genel kurulca seçilir (TTK m.360).
d) Tasfiye hâlinde, borçlar ödendikten sonra kalan tutardan A grubu paylara öncelik tanınır.

Bu örnek yalnızca bilgilendirme amaçlıdır. Her şirketin pay yapısı farklı olduğu için imtiyaz hükmü şirkete özgü biçimde hazırlanmalıdır.

Makronet, 36 yıllık uzmanlığıyla anonim şirketlere imtiyazlı pay senedi basımı ve esas sözleşme süreçlerinde teknik ve süreç danışmanlığı verir. Önce danışmanlık, sonra basım: imtiyazın senet üzerinde doğru gösterilmesinden güvenlik katmanlarıyla basıma kadar süreci tek elden yürütürüz. Esas sözleşmenin hukuki metni şirketinizin hukuk danışmanıyla hazırlanır; biz bu metnin senede ve basıma doğru yansımasını sağlarız. 4.500’ü aşkın şirketin pay senedini basan bir imalatçı olarak şunu söylüyoruz: hisse senedi profesyonel matbaada basılır, ofiste değil.

Hızlı Madde Haritası

Şirketimiz hisse senedi basımında sektöründe lider bir işletmedir. Referanslarımızdaki kurumsal şirketleri kontrol ettiğinizde anlayabilirsiniz. www.hissesenedibasim.com/referanslarimiz/