Anonim şirkette pay sahibinin hakları, payı iktisap ettiği anda doğar. Kâr payı, oy, bilgi alma ve rüçhan hakkı bu kümenin içindedir. Buna karşılık pay sahibinin tek borcu vardır: taahhüt ettiği sermayeyi ödemek (TTK m.480). Aşağıda hakların tamamı, borcun sınırı ve hakların askıya alındığı haller madde dayanaklarıyla yer alıyor.

Pay Sahipliği Hakları Ne Zaman Doğar?

Pay sahipliği hakları, payın iktisap edildiği anda doğar. Pay senedi bastırılması bu hakların doğumu için şart değildir. Anonim şirkette pay senedi kurucu değil açıklayıcı niteliktedir, var olan hakkı belgeler, yaratmaz. Senede bağlanmamış çıplak pay sahibi de kâr payı, oy ve bilgi alma haklarını kullanır. Çıplak pay, Türk Borçlar Kanunu m.183 ve devamındaki alacağın devri hükümlerine göre yazılı sözleşmeyle devredilir.

Hakkın doğması ile şirkete karşı kullanılabilmesi ayrı şeydir. Şirketle ilişkilerde pay sahibi, pay defterinde kayıtlı kişidir (TTK m.499/4).

36 yıllık uzmanlığımızda en sık karşılaştığımız tablo şu: ortak payı devralıyor, deftere yazdırmayı erteliyor, oy kullanamadığını genel kurul günü öğreniyor.

Mali Haklar: Kâr Payı, Rüçhan ve Tasfiye Payı

Pay sahibinin mali hakları üç başlıkta toplanır: kâr payı, rüçhan hakkı ve tasfiye payı. Kâr payı dağıtılan kârdan, tasfiye payı sona erme halinde kalan tutardan alınır. Rüçhan hakkı ise sermaye artırımında ortağın pay oranını korumasını sağlar. Üçü de paya bağlıdır ve pay oranında kullanılır.

Kâr payı hakkı, dağıtım kararı alınmadan doğmaz. Genel kurul kâr dağıtmama yönünde karar alabilir, karar kanuna veya esas sözleşmeye aykırıysa iptal davası açılabilir.

Rüçhan hakkı 6102 sayılı Kanunla güçlendi. Mülga 6762 sayılı Kanun döneminde bu hak esas sözleşmeyle sınırlandırılabiliyordu, bugün sınırlandırma yalnızca haklı sebeple ve ağırlaştırılmış nisapla mümkün. Sermaye artırımı sürecinde payını korumak isteyen ortak için asıl koruma budur, ayrıntısı sermaye artırımı süreci sayfasındadır.

Yönetsel Haklar: Genel Kurula Katılma ve Oy Hakkı

Her pay sahibi genel kurula katılma ve orada oy kullanma hakkına sahiptir. Katılma hakkı TTK m.425’te, oy hakkı TTK m.434’te düzenlenir. Tek payı bulunan ortak dahi en az bir oy hakkını haizdir (TTK m.434/2). Oy hakkı payın taahhüdüyle değil, kanunen veya esas sözleşmeyle belirlenmiş asgari miktarının ödenmesiyle doğar (TTK m.435).

Nakden taahhüt edilen payların en az dörtte biri ödenmedikçe o paylardan oy kullanılamaz.

Bazı kararlarda oy hakkı devre dışı kalır. Pay sahibi, kendisi veya yakınları ile şirket arasındaki kişisel nitelikteki bir işe, işleme ya da davaya ilişkin görüşmelerde oy kullanamaz (TTK m.436/1). Yönetim kurulu üyeleri ve imza yetkisini haiz yöneticiler de kendi ibralarına ilişkin kararlarda oy kullanamaz (TTK m.436/2).

Oy gücü her zaman sermaye oranıyla eşit gitmez. Esas sözleşmeyle bazı paylara imtiyaz tanınmışsa, eşit itibari değerli paylar farklı sayıda oy taşır.

Özel Denetim ve Azlık Hakları

Özel denetim isteme hakkı azlığa özgü değildir. Bilgi alma veya inceleme hakkı daha önce kullanılmışsa ve pay sahipliği haklarının kullanılması için gerekliyse, her pay sahibi belirli olayların özel denetimle aydınlatılmasını genel kuruldan isteyebilir (TTK m.438). Talep gündemde yer almasa bile ileri sürülebilir.

Azlığın rolü genel kurul talebi reddettiğinde başlar. Üç grup pay sahibi üç ay içinde şirket merkezinin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesinden özel denetçi atanmasını isteyebilir (TTK m.439/1):

• Sermayenin en az onda birini oluşturan pay sahipleri
• Halka açık şirketlerde sermayenin yirmide birini oluşturan pay sahipleri
• Paylarının itibari değeri toplamı en az bir milyon TL olan pay sahipleri

Üç aylık süre ret kararının alındığı genel kurul tarihinden başlar. Azlık ayrıca genel kurulu toplantıya çağırabilir ve gündeme madde ekletebilir (TTK m.411).

Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı Nereye Kadar Uzanır?

Bilgi alma ve inceleme hakkı, esas sözleşmeyle veya şirket organlarından birinin kararıyla kaldırılamaz ve sınırlandırılamaz (TTK m.437/6). Hak pay oranından bağımsızdır, tek payı olan ortak da kullanır. Genel kuruldan en az on beş gün önce şirketin merkez ve şubelerinde belirli belgeler incelemeye hazır bulundurulur: finansal tablolar, yönetim kurulunun yıllık faaliyet raporu, denetleme raporları ve kâr dağıtım önerisi (TTK m.437/1).

Genel kurulda pay sahibi yönetim kurulundan şirketin işleri, denetçilerden denetimin sonuçları hakkında bilgi isteyebilir. Ticari defterlerin ve yazışmaların incelenmesi ise genel kurulun açık izni veya yönetim kurulu kararına bağlıdır (TTK m.437/4).

Hakkın iki sınırı vardır. Bilgi verilmesi, ancak istenen bilginin şirket sırlarını açığa çıkaracağı veya korunması gereken diğer şirket menfaatlerini tehlikeye atacağı gerekçesiyle reddedilebilir (TTK m.437/3). Gerekçesiz olarak şirket sırrı iddiasında bulunmak yeterli değildir, tehlikenin somut biçimde ortaya konması gerekir.

Yaygın bir yanlışı düzeltmek gerekir: 6102 sayılı Kanun pay sahibine genel bir sır saklama borcu yüklemez. Mülga 6762 sayılı Kanun’un 363. maddesindeki hüküm karşılıksız kalmıştır. Şirket sırrı bugün pay sahibinin borcu değil, bilgi alma hakkının sınırıdır.

Başvuru süresi talebin akıbetine göre değişir. Talebi haksız olarak reddedilen pay sahibi, reddi izleyen on gün içinde asliye ticaret mahkemesine başvurur. Talep cevapsız bırakılmış veya ertelenmişse başvuru makul bir süre sonra yapılır (TTK m.437/5). Mahkeme kararı kesindir.

Pay Sahibinin Tek Borcu Nedir?

Anonim şirkette pay sahibinin tek borcu, taahhüt ettiği pay bedelini ödemektir. Kanunda öngörülen istisnalar dışında, esas sözleşmeyle pay sahibine pay bedelini veya payın itibari değerini aşan primi ifa dışında borç yükletilemez (TTK m.480/1). Doktrinde bu kural tek borç ilkesi olarak adlandırılır ve TTK m.340 uyarınca emredicidir, aykırı esas sözleşme hükümleri geçersizdir.

Şirket zarar ederse pay sahibinden ek ödeme istenemez. Sermayesi tamamen ödenmiş bir payın sahibi, şirket iflas etse dahi kişisel malvarlığıyla sorumlu tutulmaz. Sorumluluk ödenmemiş sermaye taahhüdüyle sınırlıdır.

İlkenin tek istisnası dar bir alanda işler. Pay devirleri şirketin onayına bağlıysa, esas sözleşmeyle pay sahiplerine ikincil bir yükümlülük getirilebilir. Bu yükümlülük, belli zamanlarda tekrarlanan ve konusu para olmayan edimlerdir (TTK m.480/4).

Sermaye Borcu Ödenmezse Ne Olur?

Sermaye taahhüdünü ödemeyen pay sahibi temerrüde düşer, temerrüt faizi öder ve ıskat edilebilir. Süreç üç maddede düzenlenir: ödemeye çağrı TTK m.481’de, temerrüdün sonuçları m.482’de, ıskat usulü m.483’te. Iskat, ortağın taahhüdünden ve kısmi ödemelerinden doğan haklarından yoksun bırakılıp payının satılmasıdır.

Payların bedelleri, esas sözleşmede başkaca hüküm bulunmadığı takdirde ilan yoluyla istenir. İlanda ödenecek tutar, ödeme tarihi ve ödemenin nereye yapılacağı belirtilir (TTK m.481).

Süresinde ödemeyen pay sahibi, ihtara gerek kalmaksızın temerrüt faizi ödemekle yükümlü olur (TTK m.482/1). İhtar şartının aranmaması bu hükmün en sert yanıdır.

Iskat kararı öncesinde ayrı bir ihtar prosedürü işler. Yönetim kurulu, mütemerrit pay sahibine Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde ilan ve internet sitesi mesajıyla ihtarda bulunur. Nama yazılı pay senedi sahiplerine bu ihtar ilan yerine iadeli taahhütlü mektupla ve internet sitesi mesajıyla yapılır. Bir aylık süre mektubun alındığı tarihten başlar (TTK m.483). İhtarda ödeme yapılmazsa paya ilişkin haklardan yoksun bırakılacağı açıkça belirtilir.

Iskat edilen ortak yatırdığı parayı kural olarak geri alamaz. Sermaye olarak şirkete verilenler geri istenemez, yalnızca tasfiye payına ilişkin haklar saklıdır (TTK m.480/3).

Hangi Durumlarda Haklar Askıya Alınır?

Pay sahipliği hakları doğmuş olsa bile bazı hallerde kullanılamaz. Hak ortadan kalkmaz, şirkete karşı ileri sürülemez hale gelir. Uygulamada başlıca üç durum bu sonucu doğurur.

Pay defterine kayıt, hakkın varlığını değil şirket nezdinde tanınmasını belirler. Devralan kaydı yaptırmadıkça haklarını şirkete karşı ileri süremez. Pay defterinin doğru tutulması, ortağın hak kaybı yaşamamasının ilk şartıdır.

Hamiline yazılı payda tablo daha serttir. 7262 sayılı Kanunla değişen TTK m.489 uyarınca devir, zilyetliğin geçirilmesi ve devralanın Merkezi Kayıt Kuruluşu’na bildirimde bulunmasıyla hüküm ifade eder. Bildirim yükümlülüğü devredende değil, devralandadır.

Pay Senedi Basılması Hakların Kullanımını Nasıl Etkiler?

Pay senedi hakları doğurmaz, hakların kullanımını ve ispatını kolaylaştırır. Hamiline yazılı payda basım zorunludur. Nama yazılı payda basım kural olarak tercihe bağlıdır, ancak azlık talep ederse senetler bastırılıp tüm nama yazılı pay sahiplerine dağıtılır (TTK m.486/3). Talep gelmese de şirketlerin çoğu bastırmayı seçer.

Fark üç noktada belirginleşir. Nama yazılı pay senedi ciro ve zilyetliğin devriyle el değiştirir (TTK m.490), çıplak payda ise yazılı devir sözleşmesi zorunludur. Çıplak pay da rehnedilebilir, ancak senetli payda rehin senedin teslimiyle kurulduğu için işlem bankalar nezdinde hızlanır. Pay defteri zayi olduğunda senet üzerindeki ciro zinciri, pay sahipliğinin yeniden tesisinde delil işlevi görür.

Senedin fiziksel güvenliği ayrı bir konudur. Güvenlik katmanları payın hukuki değerini değil, senedin sahteciliğe karşı direncini belirler. TTK m.487 kapalı şirketlerde de senedin şekil şartlarını düzenler. Süreç adımları için hisse senedi basımı nasıl yapılır rehberimize bakabilirsiniz.

Makronet, 36 yıllık uzmanlığıyla anonim şirketlere nama yazılı ve hamiline yazılı pay senedi basımı yapar. Giyoş desen, UV reaktif görünmez filigran ve hologram katmanlarıyla üretilen senetler, 4.500’ü aşkın referans şirkette kullanılıyor. Aracı değil imalatçı olduğumuz için süreç tek elden yürür. Hisse senedi profesyonel matbaada basılır, ofiste değil.

Anonim şirket ortağının hakları payla doğar, pay defteri kaydıyla şirkete karşı kullanılabilir hale gelir. Pay senedi bu zincirin zorunlu halkası değildir, devri ve ispatı kolaylaştırır.

• Mali haklar TTK m.507 ve m.461’de, yönetsel haklar m.434 ve m.437’de düzenlenir
• Pay sahibinin tek borcu sermaye taahhüdüdür, ödenmezse TTK m.483 uyarınca ıskat gündeme gelir
• Hamiline payda MKK bildirimi yapılmadıkça devralan hiçbir hakkını kullanamaz

Kanun metinlerinin tamamına mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşabilirsiniz. Pay senedi basımı ve pay defteri süreçleriyle ilgili sorularınız için ücretsiz danışmanlık veriyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Yusuf Halit Kodan

Makronet Hisse Senedi Basım ve Danışmanlık firmasının kurucusu Yusuf Halit Kodan; anonim şirketlerin nama ve hamiline yazılı hisse senedi basımı, MKK – HPKS yönetimi ve kurumsal finansal danışmanlık süreçlerinde uzmanlaşmıştır. Bugüne dek binlerce şirketin TTK ve vergi mevzuatına uyumunu sağlayan Kodan, 12.000’den fazla profesyonelin yer aldığı ağında; değer odaklı yatırım, finansal yapılandırma ve yasal matbaa süreçleri üzerine derinlemesine analizler sunmaktadır. Güncel sektörel değerlendirmeleri ve mevzuat rehberlikleri için kendisiyle LinkedIn üzerinden bağlantı kurabilirsiniz.